L-istatwa ta' Kristu wara l-flagellazzjoni

Il-Mużew tal-Parroċċa taż-Żejtun

Il-mewt tal-arċipriet Dun Eric Overend li seħħet fit-28 t’April 2013, ħasdet liż-Żejtun kollu, aktar u aktar minħabba li dil-belt kienet għadha qed tipprova tfejjaq il-ferita tat-telfa tal-viċi tiegħu, Dun Renè Cilia, li tilef ħajtu f’inċident tat-traffiku ftit xhur qabel. Għal xi żmien fiż-Żejtun, l-arloġġ tal-ħajja donnu weħel itektek fuq l-istess siegħa, iżda finalment id-dinja tkompli għaddejja, u dawk li jibqgħu, ikollhom id-dmir li jagħmlu mill-aħjar li jistgħu biex il-ħidma ta’ dawk li ġew qabilhom, ma tintilifx fix-xejn. Fil-fatt Dun Gino Gauci kompla jaħdem fuq il-proġett li huwa kien beda flimkien ma’ Dun Overend bil-għan li tingħata ruħ ġdida lill-Mużew tal-Parroċċa taż-Żejtun. Intant, wara ħafna xogħol u bl-għajnuna ta’ diversi individwi, għada, dan il-Mużew tal-Parroċċa ser jinfetaħ mill-ġdid għall-pubbliku u b’hekk finalment il-ħolma ta’ Dun Eric Overend u ta’ ħafna oħrajn, ser issir realtà.

Din il-ġimgħa żort dan il-mużew li jinsab fil-bini ta’ biswit l-Oratorju, proprju taħt l-Alexandria Hall. Huwa interessanti li wieħed ikun jaf li oriġinarjament din l-art kienet tifforma parti minn ġnien kbir, kif juru xi ritratti antiki tal-Parroċċa taż-Żejtun. Kien fl-1955 meta Mons. Mikiel Spiteri, l-arċipriet taż-Żejtun ta’ dak iż-żmien, deherlu li din il-biċċa art setgħet tiġi żviluppata f’Ċentru għal skopijiet edukattivi, soċjali u reliġjużi, u għalhekk ġie mqabbad il-perit Orazio Diacono biex jagħmel il-pjanti ta’ dan il-proġett. It-tifsila ta’ dawn il-pjanijiet kienet tinkludi kappella (li llum m’għadhiex teżisti u minflok hemm l-uffiċċji parrokkjali), librerija (fil-preżent dawn il-kotba qegħdin preservati u merfugħa f’post ieħor), sala fejn in-nies tal-lokal setgħu jiltaqgħu (illum Alexandria Hall), u swali oħra fejn bdew jinġabru bosta oġġetti li kienu relatati b’xi mod jew ieħor maż-Żejtun (fil-preżent il-mużew). Ironikament, l-ewwel ġebla ta’ dan il-bini tqiegħdet fid-29 t’April 1956 (proprju 57 sena qabel it-telfa ta’ Dun Overend) mill-arċipriet Mons. Mikiel Spiteri fil-preżenza tal-Isqof Emmanuel Galea, liema ġebla mmarkata b’salib, tinsab fil-ġenb tal-lemin tal-entratura ta’ dan il-bini. F’Diċembru tal-1962 din il-binja ġiet inawgurata iżda l-mużew kien jinfetaħ għall-pubbliku darba fis-sena biss, waqt il-purċissjoni tal-festa ta’ Santa Katarina. Hawnhekk huwa neċessarju li wieħed jifhem id-differenza fil-perspettiva ta’ dak il-perjodu fejn l-għan prinċipali tal-mużew kien li jsalva u li jippreserva l-affarijiet kollha li għandhom x’jaqsmu maż-Żejtun, aktar milli biex jesebihom. Min-naħa l-oħra, illum, l-emfasi tiffoka iżjed lejn il-kapaċità li dawn il-ġabriet tat-tifkiriet ikunu kapaċi jirrakkuntaw storja.

Iltqajt ma’ Dun Gino Gauci fejn huwa spjegali fid-dettall dwar it-tqassim tal-mużew. L-ewwel kamra ser tkun iddedikata għall-materjal viżiv li juri l-iżvilupp soċjo-kulturali taż-Żejtun u tal-parroċċa tiegħu. Iż-żewġ swali l-oħra ser jinkludu diversi esebiti fosthom: kollezzjoni ta’ artifatti arkeoloġiċi tal-fuħħar li nstabu f’numru ta’ oqbra tal-perjodu Puniku-Ruman f’xi nħawi taż-Żejtun, affarijiet marbutin mal-ewwel parroċċa taż-Żejtun li kienet iddedikata lil Santa Katarina (illum magħrufa bħala ta’ San Girgor), oġġetti konnessi mal-parroċċa l-ġdida fosthom kalċi li jmur lura għat-18 il-seklu u li llum jintuża waqt il-festa ta’ Santa Katarina, dokumenti li jirrakkuntaw l-istorja taż-Żejtun bħal ngħidu aħna t-talba li saret miż-Żwieten lill-Granmastru Hompesch biex ir-raħal tagħhom jingħata t-titlu ta’ belt, u esebizzjoni ta’ ħwejjeġ antiki li kienu jintużaw fil-liturġija u li huma partikolari mmens minħabba n-nisġa distinta tad-drapp tagħhom.

Barra minn hekk, dan il-mużew jinkludi wkoll esebizzjoni ta’ skulturi u kwadri li huma ħafna għal qalb Dun Gino Gauci, speċjalment peress li hu espert u lekċerer tal-Istorja ta’ l-Arti. L-ewwel żewġ statwi li tkellimna dwarhom inġiebu mill-parroċċa antika ta’ San Girgor u t-tnejn huma maħduma mill-injam bi stil Barokk. L-istatwa ta’ San Mikiel ġiet maħduma minn zokk ta’ siġra, kif jikkonfermaw iċ-ċrieki ta’ siġra evidenti hekk kif taqleb il-pedestall u hija kollha indurata għalkemm xi partijiet minnha ġew miżbugħa matul is-snin. Il-provenjenza ta’ din l-istatwa mhiex magħrufa imma probabbilment inħadmet fi Sqallija minn artist b’influwenza artistika Spanjola. Min-naħa l-oħra, l-istatwa ta’ San Ġużepp bil-Bambin f’idu ġiet mibnija permezz ta’ numru ta’ twavel tal-injam li tqiegħdu fil-forma li naraw illum. Anki jekk ma tkunx tifhem wisq fl-arti, mill-ewwel tintebaħ li din l-istatwa hija ta’ ċertu valur peress li l-libsa tal-qaddis trid sebgħa għajnejn biex tħares lejha daqs kemm hi sabiħa u dettaljata, kemm fil-kuluri magħżulin u kif ukoll fit-teknika tad-dekorazzjoni tagħha. B’xorti tajba din l-istatwa qatt ma ġiet mimsusa u allura għadna nistgħu ngawdu l-indurar u l-kuluri kollha oriġinali. Ta’ min isemmi illi snin ilu, meta din l-istatwa kienet fil-parroċċa ta’ San Girgor, kien hemm l-użanza li meta titwieled tarbija, l-ġenituri tagħha kienu jirregalaw libsa ta’ tarbija lil din il-knisja ħalli għal xi ġranet tintlibes mill-Bambin ta’ San Ġużepp li kien jinqala’ apposta.

Statwa ċkejkna imma b’rakkont interessanti hija dik li turi lil Ġesù għarkubbtejh quddiem kolonna, akkompanjat b’żewġt anġli mbikkma. Għal Dun Gino din l-istatwa minn dejjem kienet kemmxejn kurjuża, partikolarment minħabba l-pożizzjoni ta’ Kristu li mhux soltu narawha hekk. Infatti, wara ħafna riċerka, huwa sab li dan ix-xogħol kien qiegħed jirrappreżenta lil Ġesù wara l-flaġellazzjoni u li b’hekk din l-istatwa hija unika fil-gżejjer tagħna. Biex ifehemni aħjar, Dun Gino fetaħ in-niċċa tal-istatwa, silet maktur mill-but u rranġah f’idejn l-id il-leminija tal-figura ta’ Kristu. Huwa stqarr li dan id-dettall skoprieh wara li studja xi xogħolijiet tal-artist Spanjol Bartolome’ Esteban Murillo li fit-18 il-seklu spiss kien pitter xeni li jixbħu ferm lill-kompożizzjoni ta’ din l-istatwa, li turi lil Kristu qed jiġber il-porpra mill-art wara li din tneħħiet minn fuqu sabiex jiġi flaġellat. Mhux darba u tnejn li l-esperti tal-arti jużaw din is-sistema biex ikunu jistgħu jifhmu aħjar ix-xogħolijiet li jkollhom quddiemhom, l-aktar minħabba li ġeneralment, l-istili tal-iskultura u tal-pittura sikwit jirriflettu lil xulxin matul perjodi differenti. Intant, wara li għal numru ta’ snin dan ix-xogħol kien maħsub li huwa tal-artist Malti Xandru Farrugia, riċentement Dun Gino kkonferma li din l-istatwa fir-realtà kienet xogħol Spanjol. Dan seħħ meta huwa ħa lil Marjorie Trusted, Kuratrici Anzjana tal-Victoria and Albert Museum f’Londra u esperta tal-istatwi Spanjoli, biex tara dan ix-xogħol li kien jinsab fil-knisja tas-Salvatur, fir-Raħal t’Isfel, iż-Żejtun. Hi spjegatlu kif iċ-ċavetta għal din it-taħbila kienet tinsab f’dettalji żgħar imma ċari mmens: fid-dmugħ tal-anġli u fl-għaraq tad-demm ta’ Kristu li kienu magħmula mill-ħġieġ, u fix-xagħar tal-għajnejn ta’ Kristu li kien xagħar tassew.

Esebit ieħor affaxxinnati huwa l-abbozz maħdum mill-bronż li juri l-magħmudija ta’ Kristu u li fuqu kienet inħadmet l-istatwa artistika magħmula mill-irħam li fil-preżent tinsab fuq l-artal tal-Kattidral ta’ San Ġwann, il-Belt. Il-prestiġju ta’ dan l-abbozz huwa li dan ġie maħdum mill-iskultur Alessandro Algardi minn Bologna li kien artist magħruf ħafna u antagonist kbir tal-iskultur ta’ fama Gian Lorenzo Bernini. Fortunatament dan ix-xogħol ġie akkwistat mill-aħwa Salvatore u Katarina Caruana, magħrufa bħala Ta’ Nardu, li fl-1892 irregalawh lill-Parroċċa taż-Żejtun u b’hekk issa jista’ jitgawda mill-pubbliku.

Imxejna lejn il-kwadri kbar imwaħħla mal-ħitan tal-mużew u waqafna quddiem l-akbar wieħed minnhom li juri x-xena tal-martirju ta’ Santa Katarina u li dwaru dan l-aħħar inħolqot il-leġġenda li l-kreatur tiegħu seta’ kien Caravaggio. Huwa fatt illi xi figuri minn dan il-kwadru u l-istil ta’ kif jaqa’ d-drapp ġew imfassla fl-istil ta’ Caravaggio u għalhekk hu maħsub illi jekk ma kienx hu li għamel dax-xogħol, probabbilment kien xi artist ieħor li kien qrib ħafna tiegħu. Madanakollu hemm ħafna elementi oħra, bħall-profil tat-tifel, li huma batuti wisq biex ikunu ta’ dan l-artist mill-iprem. Din il-leġġenda ssawret meta dan l-aħħar il-kwadru ntbagħat Firenze biex jiġi restawrat u hekk kif ratu r-restawratrici Lapucci dehrilha li din setgħet kienet biċċa xogħol mhux iffirmata ta’ Caravaggio. It-teorija tagħha ġiet ibbażata fosthom fuq ix-xebħ li għadni kif semmejt, fuq il-fatt li dan il-kwadru huwa vertikali (kif kien jippreferi jaħdimhom dan l-artist), u partikolarment fuq l-anatomija u l-wiċċ tal-figura mixħuta fl-art li aktar għandhom dehra maskili milli dik femminili. Infatti l-ipoteżi hija li dan seta’ kien il-kwadru oriġinali tal-qtugħ ir-ras ta’ San Ġwann il-Battista li ġie ordnat mill-Ordni mingħand Caravaggio biex jitpoġġa fl-Oratorju tal-Kattidral ta’ San Ġwann. Possibilment, dan il-kwadru kellu jiġi skartat minħabba li l-Ordni xtaqet kwadru orizzontali u minflok, aktar tard, ix-xena ġiet modifikata minn xi artist ħabib ta’ Caravaggio fuq ordni ta’ kavallier devot ta’ Santa Katarina taż-Żejtun, sabiex iservi bħala ex-voto f’ġieħ din il-qaddisa wara li hu ħelisha mill-mewt waqt taqbida qalila. Infatti fil-ġenb tax-xellug tal-kwadru hemm xi kitba akkumpanjata minn mappa li turi l-ħbit tal-inħawi fejn illum hemm il-belt Valletta u fix-xena jidher ukoll l-akwedott ta’ Wignacourt li b’hekk jagħti indikazzjoni tad-data tat-18 il-seklu. Sadanittant, mill-istudji tekniċi li saru fuq il-kwadru jidher ċar illi l-figura tal-kavallier, il-kitba u l-mappa ġew miżjuda aktar tard.

Kwadru ieħor sinifikattiv huwa maħsub li juri l-Gran Karrakka (flagship) ‘Santa Maria’ tal-Gramastru l’Isle Adam. Mhux magħruf min pitter dan il-kwadru iżda dan ix-xogħol sab ruħu ż-Żejtun meta familja rregalatu lil Dun Spir Grixti li poġġieh fiċ-ċentru taż-żagħżagħ, magħruf bħala d-Domus. Għal dawn l-aħħar snin, peress li dan il-kwadru huwa antik ferm u anki minħabba l-valur sentimentali tiegħu, huwa kien jinsab protett u magħluq ġo kamra. Imma b’hekk ftit li xejn nies setgħu qatt igawduh. Għaldaqstant ġie deċiż li dax-xogħol jiġi misluf lill-mużew sabiex ikun jista’ jiġi apprezzat minn dawk kollha li jżuru l-post, speċjalment minn dawk li huma interessati fil-qasam marittimu peress li fih jidhru ħafna dettalji u affarijiet partikolari fosthom li dan ix-xini kien iddekorat bis-siġar u b’arloġġ kbir.

Kwadru ieħor interessanti huwa dak tal-Madonna taċ-ċirkunċiżżjoni li juri lil Bambin li għadu kif ġie ċirkonċiż qiegħed jistrieħ fi ħdan Ommu. Dan ix-xogħol ġie maħdum bi stil rinaxximentali u oriġinarjament kien jifforma parti minn kwadru trittiku fejn fuq il-pannelli tal-ġenb tiegħu kien hemm ix-xbiehat ta’ Santa Katarina u ta’ San Pawl. Madanakollu meta fl-1614 seħħ attakk qawwi mill-furbani fuq il-knisja ta’ San Girgor, il-pannelli tal-ġenb ġew meqruda waqt li l-bqija ġarrab diversi daqqiet fuqu. Peress li dan il-kwadru kien għażiż ħafna għan-nies tal-post, tqabbad l-artist Don Pedro Malo y de Villa Vicencio li kien jaħdem fil-bottega ta’ Mattia Preti, sabiex jirrestawrah. Iżda dan kif lesta xogħolu, iffirma ismu u ta x’jifhem li kien hu li ħadem il-kwadru fl-1662. Però minn riċerka ta’ Charlene Vella, lekċerer fid-Dipartiment tal-Istorja ta’ l-Arti, jidher li dan ix-xogħol seta’ kien tal-artist Antonio de Saliba peress li hemm xebħ kbir bejn dan il-kwadru u xogħolijiet oħra tiegħu. Intant, meta saru xi testijiet bl-x-rays inkixef il-wiċċ oriġinali tal-Madonna taħt dak ġdid li kien għamel Vicencio u l-kwadru ġie restawrat. Iżda għal min hu interessat li jara x’kien bidel dan l-artist, wieħed jista’ jara r-rikostruzzjoni tiegħu li hemm quddiem l-artal tar-rużarju fil-parroċċa taż-Żejtun.

Ċertament rakkonti bħal dawn jgħinu aktar lill-viżitaturi biex japprezzaw l-esebiti ta’ mużew ta’ din ix-xorta. Bħas-soltu, hemm ħafna aktar oġġetti interessanti x’wieħed jixtarr, fosthom kwadri ta’ personaġġi magħrufa fiż-Żejtun bħal dak ta’ Dun Ġwann Tabone u ta’ Dun Ġwann Farrugia. Għaldaqstant kulħadd huwa mistieden biex għada t-Tnejn 18 ta’ Novembru, fis-7.00pm, jattendi għall-kunċert vokali li ser jittella’ fil-knisja parrokkjali taż-Żejtun mill-kor ‘Collegium Musicum’ taħt it-tmexxija ta’ Mro. Prof. Dion Buhagiar, Maestro di Cappella Cathedralis. Wara, l-E.T. il-President ta’ Malta, Dr George Abela, ser jinawgura l-ftuħ uffiċjali tal-Mużew tal-Parroċċa taż-Żejtun.

Awtur: Fiona Vella
Sit: www.fionavella.com 

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela ĠABRIET IT-TIFKIRIET (3 Parti) fit-Torċa tas-17 ta’ Novembru 2013)